कतारले सन् २०२२ को फिफा विश्वकप आयोजना गर्दा करिब डेढ महिनाको अवधिमा १४ लाखभन्दा बढी विदेशी पर्यटक भित्र्यायो। होटलहरूको भाडा चार गुणासम्म बढ्दा पनि अधिकांश होटल पूर्ण रूपमा भरिएका थिए। होटल व्यवसायीहरूले वर्षभर कमाउने आम्दानी छोटो अवधिमै कमाए। तर विश्वकप सकिएपछि पर्यटकको संख्या घट्यो र होटलहरूको अकुपेन्सी तथा आम्दानी पनि सामान्य अवस्थामा फर्कियो। यसले एउटा ठूलो प्रश्न उठायो—के यस्ता ठूला अन्तर्राष्ट्रिय कार्यक्रमले दीर्घकालीन पर्यटन विकास सुनिश्चित गर्न सक्छन्?

यसको ठीक विपरीत, इन्डोनेसियाको बालीले कुनै विश्वकप वा ओलम्पिक आयोजना नगरी पछिल्ला तीन दशकमा विश्वकै लोकप्रिय पर्यटन गन्तव्यका रूपमा आफूलाई स्थापित गर्यो। बालीको सफलताको आधार नियमित सांस्कृतिक गतिविधि, उत्कृष्ट पूर्वाधार, सहज सडक सञ्जाल, ३० भन्दा बढी देशसँगको प्रत्यक्ष हवाई सम्पर्क तथा पर्यटनमैत्री वातावरण थियो। परिणामस्वरूप त्यहाँका प्रिमियम होटलहरूले प्रतिदिन १२० देखि १८० अमेरिकी डलरसम्मको औसत कोठा भाडा लिन सफल भएका छन्। यसको तुलना गर्दा नेपालका प्रिमियम होटलहरूको दैनिक औसत कोठा भाडा ४५ देखि ७५ डलरको हाराहारीमा मात्र देखिन्छ।

Ads

नेपालसँग हिमाल, साहसिक पर्यटन, प्राकृतिक सौन्दर्य र समृद्ध संस्कृति जस्ता पर्याप्त सम्भावना भए पनि पर्यटनबाट हुने आम्दानी अपेक्षाकृत कम छ। नेपाल पर्यटन बोर्डका अनुसार हाल विदेशी पर्यटक आगमन कोभिडअघिको स्तरको करिब ९७ प्रतिशतसम्म पुगेको छ। तर नेपाल राष्ट्र बैंकको तथ्यांकले पछिल्ला महिनाहरूमा पर्यटन आम्दानी घटेको देखाउँछ। यसको मुख्य कारण विदेशी पर्यटकले नेपालमा प्रतिदिन गर्ने औसत खर्च घट्दै जानु हो। केही वर्षअघि दैनिक करिब ६५ डलर खर्च गर्ने पर्यटक अहिले औसतमा ४० डलर आसपास मात्र खर्च गरिरहेका छन्।

यसले स्पष्ट संकेत गर्छ कि पर्यटकको संख्या बढ्नु मात्रै पर्याप्त छैन। उनीहरूले नेपालमा कति खर्च गर्छन् भन्ने विषय अझ महत्वपूर्ण हुन्छ। थाइल्यान्डले पनि एक समय कम खर्च गर्ने पर्यटकबाट सुरु गरेर पूर्वाधार, अन्तर्राष्ट्रिय उडान विस्तार, पर्यटन प्रवर्द्धन र सेवाको गुणस्तर सुधारमार्फत प्रतिपर्यटक खर्च उल्लेखनीय रूपमा बढाउन सफल भएको थियो। नेपालले पनि दीर्घकालीन योजना, प्रभावकारी पूर्वाधार विकास र उच्च मूल्यका पर्यटन सेवामा जोड दिन सकेमा यस्तै सफलता हासिल गर्न सक्ने सम्भावना छ।

अर्कोतर्फ, नेपालमा ठूलो लगानीका होटलहरू निर्माण भइरहेका छन्। नयाँ पाँचतारे होटल, अन्तर्राष्ट्रिय ब्रान्डसँगको सहकार्य र भविष्यको मागलाई ध्यानमा राखेर गरिएको लगानीले पर्यटन क्षेत्रमा विश्वास देखाए पनि छोटो अवधिमा यस्ता होटलहरूले उच्च ब्याज, सञ्चालन खर्च, कर्मचारी व्यवस्थापन तथा कम अकुपेन्सीको चुनौती सामना गरिरहेका छन्। होटल व्यवसायमा अधिकांश खर्च स्थिर हुने भएकाले अकुपेन्सी बढ्दै जाँदा नाफा भने धेरै तीव्र गतिमा बढ्ने विशेषता हुन्छ। त्यसैले दीर्घकालीन रूपमा पर्यटक संख्या र खर्च दुवै बढ्न सके होटल उद्योगको नाफामा ठूलो सुधार आउन सक्छ।

होटल व्यवसायको अर्को महत्वपूर्ण सूचक ‘रेभेन्यु पर अवेलेबल रुम (RevPAR)’ हो। धेरै ग्राहक राखेर सस्तो सेवा बेच्नेभन्दा उचित मूल्यमा गुणस्तरीय सेवा दिएर उच्च आम्दानी गर्ने होटल दीर्घकालमा बढी सफल हुने सम्भावना रहन्छ। राम्रो सेवा, ब्रान्डको विश्वास र मूल्य निर्धारण गर्ने क्षमता भएका होटलहरूले तुलनात्मक रूपमा कम अकुपेन्सी हुँदा पनि बढी आम्दानी गर्न सक्छन्।

यद्यपि, होटल उद्योगले नयाँ चुनौती पनि सामना गरिरहेको छ। Airbnb, होमस्टे तथा अन्य वैकल्पिक आवास सेवाहरू तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेका छन्। काठमाडौं, ललितपुर र पोखरामा मात्रै सयौं नयाँ Airbnb सूची थपिएका छन्। यसले विशेषगरी बजेट र मध्यमस्तरका होटलहरूको प्रतिस्पर्धा बढाएको छ। साथै Booking.com र Agoda जस्ता अन्तर्राष्ट्रिय प्लेटफर्महरूले होटलको बुकिङमा १५ देखि २५ प्रतिशतसम्म कमिसन लिने भएकाले होटलहरूको नाफामा पनि दबाब परेको छ।

नेपालमा बढ्दो रेमिटेन्स र विस्तार हुँदै गएको मध्यम वर्गले घरेलु पर्यटनलाई पनि बलियो बनाइरहेको छ। आय वृद्धि भएसँगै नेपालीहरू सस्तो यात्राबाट गुणस्तरीय सेवा खोज्ने चरणमा प्रवेश गरिरहेका छन्। दीर्घकालमा यही वर्ग प्रिमियम होटलहरूको महत्वपूर्ण ग्राहक बन्न सक्ने सम्भावना छ। त्यसैले दुईदेखि पाँचतारे होटलहरूले सेवा विविधीकरण, सम्मेलन (MICE), कर्पोरेट कार्यक्रम तथा अनुभवमा आधारित पर्यटनलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने देखिन्छ।

हाल नेपाल स्टक एक्सचेन्जमा होटल तथा पर्यटन क्षेत्रका केही सीमित कम्पनी मात्र सूचीकृत छन्। यी कम्पनीहरूको वित्तीय अवस्था भने फरक–फरक छ। केही कम्पनी ऋणरहित र उच्च नाफामा छन् भने केही कम्पनी उच्च ऋणभारका कारण दबाबमा छन्। त्यसैले लगानीकर्ताले केवल पर्यटन बढ्दैछ भन्ने आधारमा होइन, कम्पनीको ऋण, सञ्चालन नाफा, प्रतिफल, ब्रान्ड, व्यवस्थापन र दीर्घकालीन प्रतिस्पर्धात्मक क्षमताको विश्लेषण गरेर मात्रै लगानी निर्णय गर्नुपर्छ।

समग्रमा हेर्दा नेपालको पर्यटन क्षेत्र दीर्घकालीन सम्भावना बोकेको क्षेत्र हो। तर सफलताको आधार केवल पर्यटकको संख्या होइन, प्रतिपर्यटक खर्च, सेवा गुणस्तर, पूर्वाधार, अन्तर्राष्ट्रिय पहुँच र पर्यटन अनुभवको स्तर हुनेछ। यदि नेपालले बाली र थाइल्यान्डजस्तै उच्च मूल्यको पर्यटन विकास गर्न सफल भयो भने होटल उद्योगले आगामी दशकमा उल्लेखनीय वृद्धि गर्न सक्छ। अन्यथा पर्यटक बढे पनि अपेक्षित आर्थिक लाभ हासिल गर्न कठिन हुन सक्छ।