नेपालमा कृषि व्यवसाय गर्न ठूलो पुँजी, आधुनिक संरचना र करोडौँ रुपैयाँको लगानी नै चाहिन्छ भन्ने सोच धेरैमा छ। तर थोरै लगानीबाट पनि कृषि व्यवसाय सुरु गर्न सकिने र त्यसलाई विस्तार गर्दै राम्रो आम्दानीको स्रोत बनाउन सकिने कृषि व्यवसायी अनिल रेग्मी बताउँछन्। उनका अनुसार कृषिमा सफल हुन ठूलो लगानीभन्दा पनि सही योजना, निरन्तर मेहनत, बजारको ज्ञान र धैर्य आवश्यक हुन्छ।
स्मार्ट कृषि तथा स्मार्ट कृषि फ्रेसका सञ्चालक रेग्मीका अनुसार कृषि व्यवसायमा लाग्ने व्यक्तिले तत्काल नाफाको अपेक्षा गर्नु हुँदैन। कुनै पनि कृषि व्यवसाय पूर्ण रूपमा स्थापित भएर नियमित आम्दानी दिन कम्तीमा चारदेखि पाँच वर्ष लाग्न सक्छ। त्यसैले व्यवसाय सुरु गर्नुअघि कम्तीमा त्यति समयसम्म टिक्न सक्ने आर्थिक योजना बनाउन आवश्यक हुन्छ।
कृषिलाई बिरुवा रोपेर तत्काल फल खोजेजस्तै व्यवसायका रूपमा लिन नहुने उनको भनाइ छ। बिरुवा उम्रिन, बढ्न र फल दिन समय लागेजस्तै कृषि व्यवसायलाई पनि स्थापित हुन निश्चित समय चाहिन्छ। बीचमै आत्तिने, नाफा नआएको भन्दै निराश हुने र बारम्बार व्यवसाय परिवर्तन गर्ने प्रवृत्तिले असफलता निम्त्याउने उनी बताउँछन्।
ठूलो लगानी गरेर मात्रै कृषि व्यवसाय सफल हुँदैन
रेग्मीका अनुसार कृषि क्षेत्रमा धेरै व्यवसायीले ठूलो लगानी गरेर पनि सफलता हासिल गर्न सकेका छैनन्। विशेषगरी कोभिड महामारीको समयमा बैंकहरूले कृषिमा कर्जा प्रवाह बढाउँदा धेरैले दुई करोडदेखि पाँच करोड रुपैयाँसम्म ऋण लिएर फार्म सञ्चालन गरेका थिए। तर सबैले ऋणको रकम वास्तविक कृषि उत्पादनमा लगानी गरेनन्।
Ads
कतिपयले कृषि कर्जाबाट जग्गा खरिद गरे, केही रकम सेयर बजारमा लगाए भने कतिपयले अन्य अनुत्पादक क्षेत्रमा खर्च गरे। परिणामस्वरूप व्यवसायबाट आम्दानी सुरु नहुँदै ऋणको साँवा र ब्याज तिर्नुपर्ने अवस्था आयो।
उदाहरणका लागि बाख्रापालन व्यवसायमा संरचना निर्माणदेखि उत्पादन र बिक्रीसम्म निश्चित समय लाग्छ। बाख्राबाट उल्लेख्य आम्दानी लिन डेढदेखि दुई वर्षसम्म लाग्न सक्छ। त्यतिन्जेल व्यवसाय सञ्चालन खर्च, ऋणको साँवा र ब्याज तिर्न सक्ने अन्य आम्दानीको स्रोत भएन भने व्यवसायमा नगद प्रवाहको समस्या आउँछ।
उनका अनुसार कृषि व्यवसाय असफल हुनुको एउटा प्रमुख कारण यही नगद प्रवाह व्यवस्थापन गर्न नसक्नु हो। कतिपय व्यवसायीले फार्मको संरचना निर्माणमै ठूलो रकम खर्च गरे पनि उत्पादन र बजार व्यवस्थापनमा पर्याप्त ध्यान दिन सकेनन्। अहिले त्यस्ता केही फार्मका संरचना गोदाम तथा अन्य प्रयोजनमा प्रयोग भइरहेका छन्।
त्यसैले कृषि व्यवसायमा प्रवेश गर्नुअघि लागत न्यूनीकरण, उत्पादनको समय, बजार र नगद प्रवाहको योजना बनाउन आवश्यक रहेको उनी बताउँछन्।
एक लाख रुपैयाँबाटै सुरु गर्न सकिन्छ कृषि व्यवसाय
कृषि व्यवसाय गर्न करोडौँ रुपैयाँ चाहिन्छ भन्ने सोच गलत रहेको रेग्मीको भनाइ छ। उनका अनुसार एक लाख रुपैयाँ हाराहारीको पुँजीबाट पनि सानो व्यवसाय सुरु गर्न सकिन्छ।
उदाहरणका लागि गाउँघरमा एउटा भैँसी खरिद गरेर दूध उत्पादन र बिक्रीबाट व्यवसाय सुरु गर्न सकिन्छ। त्यसबाट प्राप्त आम्दानी खर्च कटाएर बचत गर्दै पुनः अर्को भैँसी थप्न सकिन्छ। यसरी एउटा भैँसीबाट दुईवटा र दुईवटाबाट तीनवटा बनाउँदै व्यवसाय विस्तार गर्न सकिन्छ।
यसलाई बुटस्ट्र्याप मोडल अर्थात् आफ्नै व्यवसायबाट आएको आम्दानी पुनः लगानी गरेर विस्तार गर्ने तरिका मान्न सकिन्छ।
त्यस्तै, सानो स्तरमा लोकल कुखुरापालन पनि सुरु गर्न सकिन्छ। स्थानीय रूपमा उपलब्ध सामग्री प्रयोग गरेर खोर निर्माण गर्ने, चल्ला खरिद गर्ने र दाना तथा औषधिका लागि आवश्यक रकम छुट्याएर व्यवसाय सञ्चालन गर्न सकिने उनी बताउँछन्।
उनका अनुसार अहिले बजारमा छिटो बढ्ने र मासु उत्पादनका हिसाबले उपयुक्त विभिन्न क्रस ब्रिडका कुखुरा उपलब्ध छन्। राम्रो व्यवस्थापन गर्न सके तीनदेखि चार महिनामा बिक्रीयोग्य बनाउन सकिन्छ। सुरुमा सीमित सङ्ख्यामा कुखुरा पालेर अनुभव र बजार तयार भएपछि मात्रै उत्पादन बढाउनु उपयुक्त हुन्छ।
सानो स्तरबाट सुरु गर्दा व्यवसायीले उत्पादन व्यवस्थापन, रोग नियन्त्रण, लागत र बिक्री प्रक्रियाबारे प्रत्यक्ष अनुभव प्राप्त गर्छन्। पहिलो चरणमा उत्पादन बिक्री गर्न सकेपछि त्यही ग्राहक र व्यापारीको सञ्जाल प्रयोग गरेर अर्को चरणमा व्यवसाय विस्तार गर्न सकिन्छ।
कृषिमा सफल हुन आफैँ व्यवसायमा संलग्न हुनुपर्छ
रेग्मीका अनुसार पैसा भएकै भरमा कृषि व्यवसायमा सफल हुन सकिँदैन। केही व्यक्तिले दुई–चार करोड रुपैयाँ लगानी गरेर फार्म खोल्ने, कर्मचारी र व्यवस्थापक नियुक्त गर्ने योजना बनाउँछन्। तर व्यवसाय सञ्चालक स्वयंलाई कृषि क्षेत्रको ज्ञान, रुचि र लगाव छैन भने त्यस्तो व्यवसाय लामो समय टिकाउन कठिन हुन्छ।
व्यवसायीले आफैँ काममा संलग्न हुनुपर्छ। दैनिक रूपमा फार्ममा के भइरहेको छ, कति उत्पादन भयो, कति बिक्री भयो र बजारमा कस्तो अवस्था छ भन्ने विषयमा जानकारी राख्न आवश्यक हुन्छ।
प्रत्यक्ष रूपमा दैनिक समय दिन नसक्ने व्यक्तिले पनि नियमित रिपोर्टिङ प्रणाली बनाएर कम्तीमा साप्ताहिक रूपमा व्यवसायको अवस्थाबारे जानकारी लिनुपर्ने उनको सुझाव छ।
कृषि व्यवसायमा सफल हुन मेहनत गर्ने बानी, धैर्य, लगाव र निरन्तर सिक्ने इच्छा आवश्यक हुन्छ। अरूले राम्रो कमाएको देखेर मात्रै व्यवसाय सुरु गर्ने व्यक्तिलाई लामो समयसम्म टिक्न कठिन हुने उनी बताउँछन्।
एग्रो टुरिजममा पनि राम्रो सम्भावना
नेपालमा कृषि उत्पादनसँगै एग्रो टुरिजमको सम्भावना पनि बढिरहेको रेग्मीको विश्लेषण छ। अहिले मानिसहरू बिदाको समयमा सहरबाट नजिकका रमणीय ठाउँमा गएर स्थानीय खाना खाने, साथीभाइसँग समय बिताउने र नयाँ अनुभव लिने प्रवृत्तिमा आकर्षित भइरहेका छन्।
यस्तो अवस्थामा स्थानीय उत्पादनलाई आफ्नै फार्ममा उत्पादन गरेर आगन्तुकलाई खुवाउने व्यवसाय सुरु गर्न सकिन्छ। लोकल कुखुरा, कालिज, तरकारी, फलफूल तथा अन्य स्थानीय परिकारलाई एउटै अवधारणामा जोडेर व्यवसाय सञ्चालन गर्न सकिने उनको भनाइ छ।
यसका लागि सुरुमै ठूलो रिसोर्ट वा महँगो संरचना निर्माण गर्न आवश्यक छैन। आफ्नै घर तथा जमिन प्रयोग गरेर दुई–तीनवटा टेबलबाट रेस्टुरेन्ट सुरु गर्न सकिन्छ। ग्राहक बढ्दै गएपछि कोठा, अन्य सुविधा र संरचना थप्दै लैजान सकिन्छ।
यस्तो व्यवसायको अर्को फाइदा भनेको आफ्नै उत्पादनसँगै गाउँका अन्य किसानले उत्पादन गरेका वस्तु पनि बिक्री गर्न सक्नु हो। यसले व्यवसायीलाई आम्दानी दिनुका साथै स्थानीय किसानको उत्पादनलाई समेत बजार उपलब्ध गराउँछ।
उनले काठमाडौँ नजिकैको थलीस्थित गोठालो फार्मलाई यसको उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। बैंकको जागिर छाडेर कृषि व्यवसायमा लागेका सञ्चालकले सुरुमा बाख्रा, कुखुरा र कालिजपालनमा काम गरेका थिए। पछि व्यवसाय विस्तार गर्दै आवास, रेस्टुरेन्ट, स्विमिङ पुललगायतका सुविधा थपेर फार्मलाई एग्रो टुरिजमको अवधारणामा विकास गरेका छन्।
रेग्मीका अनुसार एग्रो टुरिजमको सम्भावना काठमाडौँ उपत्यकामा मात्रै सीमित छैन। पोखरा, धनगढी, स्याङ्जा, पर्वत, लमजुङ, गोरखालगायतका ठाउँमा पनि स्थानीय आवश्यकता र बजारअनुसार यस्तो व्यवसाय सञ्चालन गर्न सकिन्छ।
किसान डुब्नुमा रोग र सरकारी नीतिको पनि भूमिका
कृषि व्यवसायमा सबै असफलता व्यवसायीको कमजोरीका कारण मात्रै हुँदैनन्। कहिलेकाहीँ रोगको प्रकोप, बजारको अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा र सरकारी नीतिको कमजोरीले पनि किसानलाई व्यवसायबाट विस्थापित हुनुपर्ने अवस्था सिर्जना गर्छ।
रेग्मीका अनुसार सन् २०२२–२३ तिर फैलिएको स्वाइन फिभरका कारण नेपालका धेरै जिल्लाका बंगुरपालक किसान प्रभावित भए। रोग नियन्त्रण हुन नसक्दा ठूलो सङ्ख्यामा बंगुर मरे र लाखौँदेखि करोडौँ रुपैयाँसम्म लगानी गरेका व्यवसायीले ठूलो क्षति व्यहोर्नुपर्यो।
त्यस्तै, गाईभैँसीमा फैलिएको लम्पी स्किन रोगका कारण पनि धेरै किसान प्रभावित भए। यस्ता महामारीका समयमा प्रभावित किसानलाई तत्काल राहत तथा पुनःस्थापनाको व्यवस्था हुनुपर्ने उनको भनाइ छ।
किसानसँग फार्म, खोर र पशुपालनसम्बन्धी सीप बाँकी भए पनि रोगका कारण पशुधन नष्ट भएपछि पुनः व्यवसाय सुरु गर्न पुँजीको अभाव हुन्छ। यस्तो अवस्थामा क्षतिको मूल्याङ्कन गरेर सरकारले पुनःस्थापनाका कार्यक्रम ल्याउन सके किसानलाई व्यवसायमै टिकाइराख्न सकिने उनी बताउँछन्।
कुखुरापालन क्षेत्रमा पनि अवैध रूपमा भित्रिने विदेशी उत्पादनसँग प्रतिस्पर्धा गर्न नसक्दा साना किसान प्रभावित भएको उनको अनुभव छ। पहिले धेरै साना किसानले चल्ला र दाना खरिद गरेर कुखुरापालन गर्थे। तर किसानको सङ्ख्या घट्दै जाँदा अहिले दाना उत्पादन गर्ने कम्पनी र ह्याचरी सञ्चालक आफैँले कुखुरापालन तथा मासु प्रशोधनसम्मको काम गर्नुपर्ने अवस्था विकास भइरहेको उनले बताएका छन्।
यसले कृषि क्षेत्रमा रहेको उत्पादन, दाना, चल्ला र बिक्रीको परम्परागत मूल्य शृङ्खला कमजोर बनाएको उनको विश्लेषण छ।
कृषिमा नयाँ सरकारप्रति किसानको उत्साह कम
नयाँ सरकार गठनपछि कृषि क्षेत्रले प्राथमिकता पाउने अपेक्षा गरिएको भए पनि अपेक्षाअनुसार परिवर्तन देख्न नसकिएको रेग्मीको भनाइ छ।
उनका अनुसार सरकार गठन भएको सुरुवाती ६–८ महिनामा किसानलाई आशावादी बनाउने खालका कार्यक्रम तथा नीतिगत परिवर्तन आउनुपर्ने थियो। तर कृषि क्षेत्रमा काम गर्ने कर्मचारी र किसान दुवैमा सरकारप्रति उत्साहजनक वातावरण देखिएको छैन।
कृषि क्षेत्रको बजेट कटौती हुँदा अनुसन्धान केन्द्रदेखि विभिन्न कार्यक्रमको कार्यान्वयनसम्म प्रभावित भएको उनको अनुभव छ। उदाहरणका लागि पहिले पाँच करोड रुपैयाँ बजेट पाउने अनुसन्धान केन्द्रमा साढे दुई करोड रुपैयाँ मात्रै बजेट पुग्दा पहिले सञ्चालन भइरहेका कार्यक्रमसमेत खुम्च्याउनुपर्ने अवस्था आउँछ।
उनका अनुसार कृषि क्षेत्रको विकासका लागि नेतृत्वमा स्पष्ट दृष्टिकोण, काम गर्न सक्ने मन्त्री, विज्ञ सल्लाहकार समूह र पर्याप्त बजेट आवश्यक हुन्छ। कृषि क्षेत्र ठूलो जनसङ्ख्याको जीविकोपार्जनसँग जोडिएको हुँदा यसलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने उनी बताउँछन्।
नेपाली कृषि उत्पादनको ब्रान्डिङ र निर्यातमा अवसर
रेग्मी अहिले स्मार्ट कृषि फ्रेसमार्फत नेपाली किसानका उत्पादनलाई बजारसम्म पुर्याउने काममा सक्रिय छन्। स्मार्ट कृषिको सुरुवात सन् २०१५ तिर कृषि सूचना तथा जानकारी दिने मोबाइल एपबाट भएको थियो। त्यसपछि किसानलाई पशुपालन, तरकारी खेती र फलफूल खेतीसम्बन्धी तालिम तथा जानकारी दिने काम विस्तार गरिएको थियो।
करिब तीन वर्षअघि स्मार्ट कृषि फ्रेसमार्फत किसानका उत्पादनको बजारीकरण गर्ने काम सुरु गरिएको उनले बताएका छन्।
अहिले कम्पनीले दाल, चामल, गेडागुडी, फलफूललगायतका खाद्य सामग्री प्याकेजिङ गरेर बिक्री गर्दै आएको छ। गोरखाको कलेजी राजमा, मनाङको राजमा र दोलखाको कोदोको पिठोजस्ता उत्पादनलाई तिनको वास्तविक उत्पादन क्षेत्रको पहिचानसहित बजारमा ल्याउने प्रयास गरिएको छ।
उनका अनुसार खाद्य सामग्रीको व्यवसाय विश्वासमा आधारित हुन्छ। उपभोक्ताले एकपटक कुनै उत्पादन मन पराएपछि नियमित ग्राहक बन्न सक्छन्। त्यसैले धेरै परिमाणमा उत्पादन गरेर बजारमा पठाउनुभन्दा सानो ब्याचमा उत्पादन गरी गुणस्तर कायम गर्नु उपयुक्त हुन्छ।
कम्पनीले करिब २०० देखि ४०० किलोसम्मका साना ब्याच बनाएर बजारमा पठाउने र बिक्री भएपछि अर्को ब्याच उत्पादन गर्ने अभ्यास गरिरहेको छ। यसले उत्पादनको ताजापन कायम राख्न र नबिकेका सामान फिर्ता आउने जोखिम घटाउन सहयोग गरेको उनको भनाइ छ।
विदेशमा नेपाली खाद्य सामग्रीको बजार भए पनि गुणस्तर र वास्तविक उत्पादन स्रोत पहिचानको समस्या रहेको उनी बताउँछन्। नेपाली उत्पादनका नाममा अन्य देशबाट ल्याइएका वस्तु प्याकेजिङ गरेर बेच्ने प्रवृत्तिले समग्र नेपाली ब्रान्डको विश्वसनीयतामा असर पार्न सक्छ।
मुस्ताङको सिमी, स्थानीय राजमा वा अन्य उत्पादनको नाममा फरक ठाउँको वस्तु मिसाएर बिक्री गर्नु उपभोक्ताको विश्वासमाथिको धोका भएको उनको भनाइ छ। त्यसैले उत्पादन कहाँको हो भन्ने कुरा स्पष्ट खुलाएर बिक्री गर्नुपर्नेमा उनले जोड दिएका छन्।
उनका अनुसार नेपाली अचार, मासुको सुकुटी, दाल, गेडागुडी, गुन्द्रुक, मसौरा र चिउरालगायतका वस्तु विदेशमा निर्यात भइरहेका छन्। नेपाली उत्पादनलाई गुणस्तर कायम गरेर बजारमा पुर्याउन सके निर्यातको सम्भावना अझै विस्तार गर्न सकिन्छ। स्मार्ट कृषि फ्रेसले पनि मध्यपूर्वका देश, विशेषगरी यूएईमा आफ्ना उत्पादन पुर्याउने तयारी गरिरहेको उनले बताएका छन्।
कृषि व्यवसायमा अवसर खोज्नेले के गर्ने ?
रेग्मीका अनुसार कृषि क्षेत्रमा प्रवेश गर्न चाहने व्यक्तिले मुख्यतः तीनवटा पक्षमा ध्यान दिनुपर्छ। पहिलो, आफूले गर्न खोजेको व्यवसायबारे पर्याप्त जानकारी लिनुपर्छ। दोस्रो, उत्पादन सुरु गर्नुअघि नै बजार र बिक्रीको योजना बनाउनुपर्छ। तेस्रो, व्यवसायमा निरन्तर मेहनत गर्ने र आवश्यक समयसम्म टिक्ने आर्थिक क्षमता राख्नुपर्छ।
उत्पादन गरेर मात्रै व्यवसाय सफल हुँदैन। उत्पादन कसलाई बेच्ने, कुन मूल्यमा बेच्ने र नियमित बजार कसरी बनाउने भन्ने कुरा सुरुमै स्पष्ट हुनुपर्छ। उदाहरणका लागि कुनै वस्तु उत्पादन गर्नुअघि नै १० वटा पसल वा कम्पनीलाई सम्भावित ग्राहकका रूपमा पहिचान गरेर उनीहरूसँग सम्पर्क स्थापित गर्न सकिन्छ।
कृषि क्षेत्रमा उत्पादन गर्ने, कृषि उपज संकलन तथा बजारीकरण गर्ने र प्याकेजिङ गरेर ब्रान्ड निर्माण गर्ने गरी विभिन्न अवसर रहेको उनको भनाइ छ।
तर जुनसुकै व्यवसाय सुरु गरे पनि सानो स्तरबाट सुरु गर्ने, गुणस्तरमा ध्यान दिने, उपभोक्ताको विश्वास जित्ने र नाफा पुनः व्यवसायमै लगानी गर्दै विस्तार गर्ने रणनीति अपनाउनुपर्ने उनी बताउँछन्।
उनका अनुसार कृषि व्यवसायमा सफल हुन पैसा मात्रै पर्याप्त हुँदैन। मेहनत, धैर्य, योजना र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा कृषि क्षेत्रप्रतिको लगाव हुनुपर्छ।
प्रतिकृया