सानो पुँजीबाट सुरु गरेको लगानीले मानिसलाई कहाँसम्म पुर्याउन सक्छ भन्ने उदाहरण हुन् सुजन बानिया। २० वर्षभन्दा कम उमेरमै सेयर बजारमा प्रवेश गरेका उनले बजारको उतारचढाव, ठूलो घाटा र निरन्तर अध्ययनबाट आफ्नो लगानी यात्रा अघि बढाएका छन्। कुनै समय बैंकको ऋण तिर्दा हातमा ६–७ लाख रुपैयाँ मात्रै बाँकी रहने अवस्थामा पुगेका बानिया अहिले सेयर बजारबाट करोडौँको सम्पत्ति निर्माण गर्न सफल भएका छन्।
३३ वर्षको उमेरमा आइपुग्दा उनले सेयर बजारसँगै अन्य व्यवसायमा पनि लगानी विस्तार गरेका छन्। उनी बानियाज अटो नामक मोटरसाइकल रिकन्डिसन व्यवसाय सञ्चालन गर्छन्। पछिल्लो समय काठमाडौंको धुम्बाराही हाइटमा जिग्री सेकुवा रेस्टुरेन्टसमेत सञ्चालनमा ल्याएका छन्। यद्यपि, उनको पहिलो प्राथमिकता अझै पनि सेयर बजार नै हो।
बानियाको सेयर बजार यात्रा ठूलो पुँजी वा विशेष योजनाबाट सुरु भएको थिएन। साथीले लाइन बसेर आईपीओ र अक्सन भर्ने गरेको देखेपछि उनलाई पनि सेयर बजारप्रति चासो बढेको थियो। साथीबाट सामान्य जानकारी पाएपछि उनले कृषि विकास बैंकको अक्सनबाट लगानी सुरु गरे। अक्सनमा सेयर परेपछि नाफा लिएर बिक्री गरेका उनले विस्तारै दोस्रो बजारमा पनि लगानी गर्न थाले।
सुरुवाती दिनमा पर्याप्त ज्ञान र अनुभव नहुँदा विभिन्न कम्पनीमा लगानी गरेर घाटासमेत बेहोर्नुपरेको उनी सम्झन्छन्। त्यतिबेला मोटरसाइकल बेचेर आएको पैसा पनि उनले सेयर बजारमा लगानी गरेका थिए। लगानी बढाउने क्रममा बैंकबाट ऋण लिएरसमेत सेयर खरिद गरे। तर, बजारको उतारचढावले उनको पोर्टफोलियोमा ठूलो असर पार्यो। कुनै समय करिब ५–६ लाख रुपैयाँ आफ्नै पुँजी र १७–१८ लाख रुपैयाँ बैंक ऋण लगानी भएको अवस्थामा पुगेका उनी सबै सेयर बेचेर ऋण चुक्ता गर्नुपरेपछि हातमा जम्मा ६–७ लाख रुपैयाँ मात्रै बाँकी रहने अवस्थामा पुगेका थिए।
ठूलो घाटा भए पनि उनले सेयर बजार छोडेनन्। बरु आफूले किन घाटा बेहोर्नुपर्यो र अरू लगानीकर्ताले कसरी नाफा कमाइरहेका छन् भन्ने विषयमा अध्ययन गर्न थाले। यही अनुभवले उनलाई लगानी रणनीति सुधार्न र बजारमा टिकिरहन मद्दत गर्यो।
Ads
सुरुवाती समयमा कम्पनीको सेयर मूल्यलाई मात्रै आधार बनाएर लगानी गर्ने बानियाले पछि पीई रेसियो, ईपीएस र कम्पनीको वित्तीय अवस्था अध्ययन गर्न थाले। नेपाल बंगलादेश बैंक (एनबीबी) र प्रभु बैंकको सेयर मूल्य तुलना गर्दा प्रभु बैंकको पीई रेसियो कम देखेपछि उनले एनबीबीको सेयर बिक्री गरेर प्रभु बैंक खरिद गरेका थिए। त्यसपछि प्रभु बैंकको मूल्य बढेको अनुभवले उनलाई कम्पनीको मूल्यांकन र वित्तीय सूचकको महत्त्व बुझायो। त्यसपछि उनले फन्डामेन्टल र टेक्निकल विश्लेषणसम्बन्धी अध्ययन तथा कक्षा लिन थाले।
उनका अनुसार सेयर बजारमा सफल हुन अरूको टिप्सभन्दा आफ्नै अध्ययनमा विश्वास गर्नुपर्छ। आफूले कमाएको एक रुपैयाँको मूल्य अरूले भन्दा आफैँले बढी बुझ्ने भएकाले लगानी गर्नुअघि कम्पनीको अवस्था गहिराइमा पुगेर अध्ययन गर्न आवश्यक हुन्छ।
बानियाको लगानी यात्रामा चिलिमे हाइड्रोपावर कम्पनीसँग सम्बन्धित सीएचडीसी, राधी विद्युत् कम्पनी र एनआरएन इन्फ्रास्ट्रक्चर एन्ड डेभलपमेन्टजस्ता कम्पनीको छनोट र बिक्री रणनीति महत्त्वपूर्ण बनेका छन्। सीएचडीसीमा प्रमोटर सेयरको लकिङ खुल्ने समयमा बजारमा बिक्री चाप आउन सक्ने भन्दै धेरै लगानीकर्ता सतर्क थिए। तर, उनले कम्पनीका सहायक तथा लगानी रहेका अन्य कम्पनीको सम्भावना अध्ययन गरे। कम्पनीको लगानी संरचना र भविष्यको सम्भावना आकर्षक देखेपछि मूल्य घटेको समयमा थप सेयर खरिद गर्ने रणनीति अपनाए।
उनका अनुसार उनले सीएचडीसीको सेयर ६३० रुपैयाँ आसपासदेखि ७०० रुपैयाँभन्दा माथिसम्म विभिन्न मूल्यमा खरिद गरेका थिए। पछि २६–२७ सय रुपैयाँको आसपास बिक्री गरेर राम्रो प्रतिफल लिन सफल भए। त्यस्तै, एनआरएन इन्फ्रास्ट्रक्चरको सेयर पनि प्रमोटर लकिङ खुलेपछि करिब २९० रुपैयाँमा खरिद गरेका थिए। कम्पनीको लगानी र सम्भावित प्रतिफललाई आधार बनाएर गरिएको उक्त लगानी पनि उनका लागि राम्रो साबित भयो।
बानियाका अनुसार कम्पनीको मुख्य व्यवसाय मात्रै हेरेर लगानीको सम्भावना मूल्यांकन गर्नु पर्याप्त हुँदैन। कम्पनीले अन्य कुन-कुन कम्पनी वा आयोजनामा लगानी गरेको छ, ती कम्पनीको अवस्था कस्तो छ र भविष्यमा त्यसबाट कस्तो प्रतिफल आउन सक्छ भन्ने विषय पनि अध्ययन गर्नुपर्छ। विशेषगरी जलविद्युत् तथा लगानी क्षेत्रका कम्पनीमा सहायक कम्पनी, लगानीको आकार, स्वामित्व प्रतिशत र भविष्यमा प्राप्त हुन सक्ने प्रतिफल महत्त्वपूर्ण हुन्छन्।
उनले घलेम्दी हाइड्रोपावरलाई यसको उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गर्छन्। कम्पनीको आफ्नै ५ मेगावाटको आयोजना मात्रै हेर्दा त्यति आकर्षक नदेखिए पनि अन्य आयोजनामा गरेको लगानीले भविष्यको सम्भावना फरक बनाउन सक्ने उनको विश्लेषण छ। राधी विद्युत् कम्पनी, बुटवल पावर कम्पनी, सीएचडीसी, एनआरएन इन्फ्रास्ट्रक्चर, एसएचपीसी र एनजीपीएलजस्ता कम्पनीमा पनि लगानी संरचनाको अध्ययन महत्त्वपूर्ण रहेको उनको भनाइ छ। कम्पनीको वार्षिक प्रतिवेदन, वित्तीय विवरण र नेपाल धितोपत्र बोर्डमा उपलब्ध विवरण अध्ययन गरेर लगानीको निर्णय लिनुपर्ने उनी सुझाव दिन्छन्।
कुनै कम्पनीको सेयर दुईदेखि तीन गुणासम्म बढ्न सक्ने सम्भावना पहिचान गर्न कम्पनीको बजार मूल्य र वास्तविक सम्भावनाबीचको अन्तर बुझ्नुपर्ने बानियाको अनुभव छ। उनी विशेषगरी प्रमोटर सेयरको लकिङ खुल्ने समयलाई सम्भावित अवसरका रूपमा हेर्छन्। लकिङ खुल्दा बिक्री चाप बढेर मूल्य घट्न सक्छ। तर, कम्पनीको वित्तीय अवस्था राम्रो छ र भविष्यमा आम्दानी बढाउने सम्भावना छ भने त्यस्तो समयमा मूल्य घट्नु खरिदको अवसर पनि बन्न सक्ने उनको भनाइ छ।
उनका अनुसार सस्तो मूल्यमा सेयर पाउनु मात्रै अवसर होइन, कम्पनीको वास्तविक मूल्यभन्दा कम मूल्यमा सेयर पाउनु महत्त्वपूर्ण हो। कम्पनीले विगतमा गरेको लगानी भविष्यमा बिक्री गर्न सक्ने अवस्था छ कि छैन, त्यसबाट कति प्रतिफल आउन सक्छ र कम्पनीको स्वामित्व संरचना कस्तो छ भन्ने विषय पनि मूल्यांकन गर्नुपर्छ।
सेयर बिक्री गर्ने निर्णयमा पनि कम्पनीको मूल्यांकन र भविष्यको सम्भावनालाई नै आधार बनाउनुपर्ने उनी बताउँछन्। कुनै सेयर ४०० रुपैयाँबाट २ हजार रुपैयाँ पुग्नु र २ हजारबाट १० हजार रुपैयाँ पुग्नु गणितीय रूपमा पाँच गुणा वृद्धि भए पनि व्यवहारमा दुवैको सम्भावना समान हुँदैन। मूल्य धेरै माथि पुगिसकेपछि थप वृद्धि हुन कम्पनीको आम्दानी, व्यवसाय र भविष्यको सम्भावनाले बलियो साथ दिनुपर्ने उनको विश्लेषण छ। त्यसैले मूल्य धेरै बढिसकेको कम्पनीमा थप वृद्धि खोज्नुभन्दा कम मूल्यांकन भएका र राम्रो सम्भावना भएका अन्य कम्पनी खोज्नु उपयुक्त हुन सक्ने उनको धारणा छ।
बानियाले सेयर बजारमा लगानी गर्दा कम्पनीका वित्तीय विवरणसँगै सामाजिक, राजनीतिक र अन्तर्राष्ट्रिय घटनाक्रमसमेत अध्ययन गर्छन्। जेनजी आन्दोलनअघि बजारबाट बाहिरिएको अनुभव सुनाउँदै उनले सामाजिक सञ्जालमा देखिएका भ्रष्टाचारविरोधी गतिविधि र विभिन्न देशमा भएका घटनाक्रमलाई नजिकबाट नियालेको बताए। विशेषगरी फिलिपिन्समा भएका घटनाहरू र नेपालमा सामाजिक सञ्जालमा बढिरहेको असन्तुष्टिले नेपालमा पनि ठूलो आन्दोलन हुन सक्ने अनुमान गर्न मद्दत गरेको उनको भनाइ छ। त्यतिबेला बजार करिब २९०० देखि ३००० अंकको आसपासमा रहेका बेला उनले आफ्नो सेयर बिक्री गरेर बाहिरिने निर्णय गरेका थिए।
उनका अनुसार सामाजिक सञ्जालमा देखिने साना गतिविधिले पनि भविष्यमा ठूलो प्रभाव पार्न सक्छन्। राजनीतिक अवस्था, अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्व, आर्थिक गतिविधि र नीतिगत परिवर्तनले कम्पनीको व्यवसाय तथा सेयर बजारलाई असर गर्ने भएकाले लगानीकर्ता यी विषयमा नियमित अपडेट रहनुपर्छ।
बानियाले सेयर बजारबाट प्राप्त प्रतिफललाई जग्गा र अन्य व्यवसायमा समेत लगानी गरेका छन्। करिब २९००–३००० अंकको आसपास बजारबाट बाहिरिएपछि उनले सुकेधारा क्षेत्रमा जग्गा खरिद गरेका थिए। तर, उनले सेयर बजारबाट पूर्ण रूपमा पैसा बाहिर निकालेका छैनन्। जग्गा र अन्य व्यवसायमा लगानी गरे पनि सेयर बजारलाई नै मुख्य प्राथमिकतामा राखेका छन्।
जग्गा खरिद गरेर खाली राख्नुभन्दा त्यसमा थप लगानी गरी आम्दानी हुने व्यवसाय सञ्चालन गर्नु उचित हुने उनको सोच छ। यही सोचअनुसार उनले जिग्री सेकुवा सञ्चालनमा ल्याएका हुन्। रेस्टुरेन्टबाट प्राप्त हुने आम्दानीले बैंकको ब्याज तिर्न र भविष्यमा पुनः सेयर बजारमा लगानी गर्न सहयोग पुग्ने उनको योजना छ। लगानीकर्ताले आफ्नो सम्पत्ति एउटै क्षेत्रमा सीमित नराखी सेयर बजार, घरजग्गा र नियमित आम्दानी दिने व्यवसायमा विस्तार गर्नुपर्ने उनको सुझाव छ।
बानिया अहिले पनि दैनिक रूपमा सेयर बजार नियाल्छन्। बजारमा आफ्नो लगानी कम होस् वा धेरै, यसको गतिविधि हेर्न छोड्नु नहुने उनको भनाइ छ। उनी बिहान ११ बजेदेखि दिउँसो ३ बजेसम्म नियमित रूपमा बजारको गतिविधि हेर्छन्। लगानी नभएको समयमा पनि बजारको प्रवृत्ति बुझिरहँदा कुन कम्पनीमा के भइरहेको छ, कुन क्षेत्रमा लगानीकर्ताको आकर्षण बढिरहेको छ र आगामी दिनमा कस्तो अवसर आउन सक्छ भन्ने अनुमान गर्न सहज हुने उनी बताउँछन्।
बजारमा घाटा भएपछि लगानी छोडेर बाहिरिनुभन्दा घाटा किन भयो र अरूले कसरी नाफा कमाइरहेका छन् भन्ने अध्ययन गर्नुपर्ने उनको सुझाव छ। बजारमा सफल हुन धैर्य, होल्डिङ क्षमता, अनुशासन र निरन्तर अध्ययन आवश्यक हुने उनी बताउँछन्।
सानो पुँजी भएका व्यक्तिले पनि व्यवसाय वा लगानी सुरु गर्न डराउन नहुने बानियाको धारणा छ। आफूसँग भएको पुँजीलाई कसरी बढाउने भन्ने सोच महत्त्वपूर्ण हुने उनी बताउँछन्। उदाहरणका लागि, ६० हजार रुपैयाँ पुँजी भएको व्यक्तिले मोटरसाइकल खरिद गरेर राइड सेयरिङ सेवा सञ्चालन गर्न सक्छ। त्यसबाट नियमित आम्दानी सिर्जना गर्दै केही समयपछि चिया पसल वा अन्य सानो व्यवसाय सुरु गर्न सकिने उनको सुझाव छ। सानो व्यवसायबाट आम्दानी बढाउँदै ठूलो व्यवसायमा प्रवेश गर्न सकिने भए पनि पहिलेबाट सञ्चालनमा रहेको आम्दानीको स्रोतलाई निरन्तरता दिनुपर्ने उनी बताउँछन्।
बानियाले अहिलेको सेयर बजारलाई समग्रमा सकारात्मक रूपमा हेरेका छन्। लामो समयदेखि बजार अल टाइम हाईभन्दा तल रहेकाले आगामी दिनमा सुधारको सम्भावना देखेको उनको भनाइ छ। पछिल्ला वर्षमा लघुवित्त क्षेत्रमा देखिएका समस्या र कर्णाली विकास बैंकजस्ता घटनाले लगानीकर्ता तथा नियामकलाई थप सचेत बनाएको उनको विश्लेषण छ। बजारलाई दिगो रूपमा अघि बढाउन सरकारले लगानीकर्तामा विश्वास सिर्जना गर्नुपर्ने र नीतिगत स्थिरता कायम गर्दै लगानीमैत्री वातावरण बनाउनुपर्ने उनको सुझाव छ।
उनका अनुसार सेयर बजारको कारोबार रकमले पनि देशमा लगानीको वातावरण कस्तो छ भन्ने संकेत गर्छ। कारोबार बढ्नु लगानीकर्ताको सक्रियता र लगानी गर्ने वातावरणमा सुधार आएको संकेत हुन सक्छ। त्यसैले सरकारले निजी क्षेत्रको मनोबल बढाउने र लगानीका लागि अनुकूल वातावरण निर्माण गर्ने काम गर्नुपर्ने उनी बताउँछन्।
सेयर बजारबाट कमाएको पैसा पुनः बजारमै लगानी गर्नुपर्ने बानियाको धारणा छ। तर, त्यसका लागि लगानीकर्तासँग बजारबाहिरबाट पनि नियमित आम्दानी हुने स्रोत हुन आवश्यक छ। सेयर बजारबाट मात्रै आम्दानी गर्ने र बैंकको ब्याज तथा अन्य खर्चसमेत सेयर बिक्री गरेर तिर्नुपर्ने अवस्थामा पोर्टफोलियोमा दबाब पर्न सक्छ। अन्य व्यवसायबाट आम्दानी भइरहेको छ भने सेयर बजारको लगानीलाई लामो समयसम्म स्थिर राख्न सहज हुने उनको अनुभव छ।
कम्पनीको सेयर मूल्य बढेको आधारमा मात्रै थप वृद्धि हुने निष्कर्षमा पुग्न नहुने उनी बताउँछन्। कुनै कम्पनीको सेयर २५० रुपैयाँबाट ८०० रुपैयाँ पुगेको छ भन्दैमा त्यसको मूल्य अझै बढ्छ भन्ने निश्चित हुँदैन। कम्पनीको आम्दानी, भविष्यको वृद्धि, लाभांश दिने क्षमता र वास्तविक मूल्यांकन अध्ययन नगरी मूल्यवृद्धिलाई मात्रै आधार बनाएर लगानी गर्नु जोखिमपूर्ण हुने उनको भनाइ छ।
मञ्जुश्री फाइनान्स र गोर्खाज फाइनान्सको उदाहरण दिँदै उनले मूल्यवृद्धिसँगै कम्पनीले लगानीकर्तालाई दिने प्रतिफल र कित्ता वृद्धिको प्रभावसमेत हेर्नुपर्ने बताए। उनका अनुसार सेयर बजारबाट आफ्ना सपना पूरा गर्न सकिन्छ, तर त्यसका लागि सही कम्पनी छनोट, धैर्य, अनुशासन र निरन्तर अध्ययन आवश्यक हुन्छ।
सुजन बानियाको लगानी यात्राले सानो पुँजीबाट पनि निरन्तर अध्ययन र अनुशासित लगानीमार्फत सम्पत्ति निर्माण गर्न सकिने देखाउँछ। अरूको कमाइ हेरेर लगानी गर्नेभन्दा आफ्नै अध्ययन र रणनीतिका आधारमा निर्णय लिनुपर्ने उनको अनुभव छ।
प्रतिकृया