रसुवाको भोटेकोशी तथा त्रिशूली नदी क्षेत्रमा आएको विनाशकारी बाढीले जलविद्युत आयोजनामा पुर्याएको क्षति अब सेयर बजारमा पनि स्पष्ट देखिन थालेको छ। बाढीबाट प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित रसुवागढी हाइड्रोपावर, चिलिमे हाइड्रोपावर, माथिल्लो मैलुङ खोला, मैलुङ खोला, त्रिशूली विद्युत कम्पनी र सान्जेन हाइड्रोपावरको सेयर मूल्यमा उल्लेख्य गिरावट आएको छ।
सबैभन्दा ठूलो गिरावट रसुवागढी हाइड्रोपावरमा देखिएको छ। बाढी आउनुअघि करिब २४० रुपैयाँको आसपास कारोबार भइरहेको कम्पनीको सेयर मूल्य अहिले ८८ रुपैयाँको आसपास झरेको छ। बाढीपछि यसको मूल्य ७५ रुपैयाँसम्म पनि पुगेको थियो।
चिलिमे हाइड्रोपावरको सेयर मूल्यमा करिब १५ प्रतिशतको गिरावट आएको छ। माथिल्लो मैलुङ खोला हाइड्रोपावर र मैलुङ खोला जलविद्युत कम्पनीको सेयरमा करिब २० प्रतिशतले गिरावट देखिएको छ। त्रिशूली विद्युत कम्पनीको सेयर मूल्य पनि करिब २० प्रतिशत घटेको छ भने सान्जेन हाइड्रोपावरको सेयरमा करिब १४ प्रतिशतको गिरावट आएको छ।
संरचनामा क्षति र प्रसारण प्रणाली अवरुद्ध हुँदा उत्पादन प्रभावित
पछिल्लो बाढीले रसुवा तथा नुवाकोट क्षेत्रमा रहेका जलविद्युत आयोजनालाई फरक–फरक रूपमा प्रभावित गरेको छ। कतिपय आयोजनाको हेडवर्क्स, पावरहाउस, सुरुङ तथा अन्य संरचनामा प्रत्यक्ष क्षति पुगेको छ। केही आयोजनाका मुख्य संरचना सुरक्षित रहे पनि प्रसारण लाइन तथा सबस्टेसनमा क्षति पुग्दा विद्युत उत्पादन रोकिएको छ।
त्रिशूली क्षेत्रमा रहेको २२० केभी प्रसारण लाइन तथा सम्बन्धित सबस्टेसनमा क्षति पुगेपछि चिलिमेलगायतका आयोजनाको उत्पादन प्रभावित भएको हो।
जलविद्युत आयोजना हेडवर्क्स, इन्टेक, सुरुङ, पेनस्टक पाइप, पावरहाउस, टर्बाइन, जेनेरेटर, सबस्टेसन र प्रसारण लाइनजस्ता आपसमा जोडिएका संरचनाको प्रणाली हो। त्यसैले कुनै एक संरचनामा क्षति पुग्दैमा सम्पूर्ण आयोजना ध्वस्त भएको निष्कर्षमा पुग्न सकिँदैन। तर रसुवागढी हाइड्रोपावरमा भने आयोजनाका धेरै महत्वपूर्ण संरचनामा क्षति पुगेको देखिएको छ।
रसुवागढीमा व्यापक क्षति
बाढीको सबैभन्दा ठूलो प्रभाव रसुवागढी हाइड्रोपावर आयोजनामा परेको देखिएको छ। आयोजनाको हेडवर्क्सदेखि पावरहाउससम्मका विभिन्न संरचनामा ठूलो क्षति पुगेको छ।
त्रिशूली नदी आसपासका संरचनामा बाढीको प्रत्यक्ष असर परेको थियो। हेडवर्क्स, साइट कार्यालय र पावरहाउस क्षेत्रसमेत प्रभावित भएका छन्।
यही कारण अन्य प्रभावित आयोजनाको तुलनामा रसुवागढी हाइड्रोपावरलाई पुनः सञ्चालनमा ल्याउन बढी समय र लगानी आवश्यक पर्न सक्ने देखिन्छ।
सान्जेनका महत्वपूर्ण संरचना तुलनात्मक रूपमा सुरक्षित
सान्जेन हाइड्रोपावरअन्तर्गतका आयोजनामा भने तुलनात्मक रूपमा कम प्रभाव परेको छ। सान्जेन समूहअन्तर्गत माथिल्लो सान्जेन १४.८ मेगावाट र सान्जेन ४२.५ मेगावाटलगायतका आयोजना छन्।
कम्पनीले सम्बन्धित निकायलाई पठाएको विवरणअनुसार आयोजनाका महत्वपूर्ण संरचना सुरक्षित रहेका छन्। आयोजनाका हेडवर्क्स, पावरहाउस तथा सबस्टेसन बाढीको मुख्य प्रभाव परेको क्षेत्रभन्दा केही पर रहेकाले क्षति तुलनात्मक रूपमा कम भएको देखिन्छ।
चिलिमेको पावरहाउस क्षेत्रमा क्षति
चिलिमे हाइड्रोपावरको हेडवर्क्स क्षेत्र तुलनात्मक रूपमा सुरक्षित रहे पनि पावरहाउस तथा साइट कार्यालय रहेको क्षेत्रमा बाढीको ठूलो प्रभाव परेको छ।
त्रिशूली नदी किनारमा रहेको पावरहाउस क्षेत्रमा क्षति पुगेको छ। बाढीका बेला पावरहाउसमा रहेका कर्मचारीको उद्धारसमेत चुनौतीपूर्ण बनेको थियो।
त्रिशूली–३ ‘बी’ र ‘ए’ पनि प्रभावित
त्रिशूली विद्युत कम्पनीअन्तर्गतको माथिल्लो त्रिशूली–३ ‘बी’ आयोजनाको पावरहाउस क्षेत्रमा पनि बाढीले क्षति पुर्याएको छ। हेडवर्क्स तथा सुरुङ क्षेत्रमा समेत क्षति पुगेको विवरण आएको छ।
त्रिशूली नदीको करिडोरमै रहेको माथिल्लो त्रिशूली–३ ‘ए’ आयोजना पनि बाढीको प्रत्यक्ष प्रभावमा परेको छ। यद्यपि यी आयोजनामा भएको वास्तविक क्षतिको विस्तृत मूल्यांकन गर्न अझै समय लाग्ने देखिन्छ।
विगतका बाढीले देखाएका पुनः सञ्चालनका उदाहरण
अहिले प्रभावित आयोजनाका लगानीकर्तामा एउटा स्वाभाविक प्रश्न छ—क्षतिग्रस्त जलविद्युत आयोजना पुनः सञ्चालनमा आउन सक्छन् कि सक्दैनन्?
विगतका बाढीका घटनाले भने क्षति पुगेका आयोजना पुनर्निर्माणपछि फेरि सञ्चालनमा आएको उदाहरण देखाएका छन्।
मान्डु हाइड्रोपावर
२०८१ असोजमा आएको बाढीले मान्डु हाइड्रोपावरको हेडवर्क्स र पावरहाउसमा ठूलो क्षति पुर्याएको थियो। सुरुङभित्र लेदो, माटो तथा ढुंगा पसेपछि विद्युत उत्पादन पूर्ण रूपमा बन्द भएको थियो।
लामो समय आयोजना बन्द रहे पनि पछि पुनः सञ्चालनमा ल्याइएको छ। पुनर्निर्माणमा करिब ९८ करोड रुपैयाँ खर्च भएको थियो, जसमध्ये बीमा कम्पनीबाट करिब ५८ करोड रुपैयाँ बराबरको रकम प्राप्त भएको थियो। भौतिक क्षतिसँगै उत्पादन बन्द हुँदा भएको ‘लस अफ प्रफिट’समेत बीमा दाबीमा समेटिएको थियो।
त्यसपछि कम्पनीले थप लगानी गर्दै आयोजनाको क्षमता २२ मेगावाटबाट बढाएर ३२ मेगावाट पुर्याएको छ। यसले ठूलो प्राकृतिक विपत्तिपछि पनि आयोजना पुनर्निर्माण र विस्तारमार्फत सञ्चालनमा फर्काउन सकिने सम्भावना देखाएको छ।
अपर हेवा खोला हाइड्रोपावर
२०८० असारमा हेवा खोलामा आएको बाढीबाट अपर हेवा खोला हाइड्रोपावरमा पनि ठूलो क्षति पुगेको थियो। आयोजनाको विद्युत उत्पादन करिब छ महिनासम्म बन्द भएको थियो।
करिब २५ करोड रुपैयाँको क्षतिमा बीमा कम्पनीबाट करिब १० करोड रुपैयाँ प्राप्त भएको थियो। बाँकी रकमका लागि कम्पनीले बैंकबाट थप ऋण लिएको थियो।
पछि आयोजना पुनः सञ्चालनमा आयो र कम्पनीले सेयरधनीलाई लाभांशसमेत वितरण गरेको छ। बाढीपछि केही समय यसको सेयर मूल्यमा गिरावट देखिए पनि पछि बजारसँगै उल्लेख्य सुधार भएको देखिन्छ।
सबै प्रभावित आयोजनाको अवस्था एउटै हुँदैन
यी उदाहरणले बाढीबाट प्रभावित सबै जलविद्युत कम्पनीको अवस्था समान नहुने देखाउँछन्। कुनै आयोजना केही महिनामै पुनः सञ्चालनमा आउन सक्छ भने कुनैको पुनर्निर्माणमा लामो समय लाग्न सक्छ।
क्षतिको मात्रा, बीमाबाट प्राप्त हुने रकम, बैंक ऋण, आयोजना व्यवस्थापन, पुनर्निर्माणको गति र प्रसारण प्रणालीको अवस्थाले आयोजना पुनः सञ्चालनको समय निर्धारण गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
हेवा खोलाको बाढीबाट प्रभावित माउन्टेन हाइड्रो नेपाललगायतका केही आयोजनाको सेयर मूल्यमा पनि ठूलो दीर्घकालीन गिरावट देखिएको छैन। यद्यपि, आयोजनाको पुनः सञ्चालनको गति कम्पनीअनुसार फरक रहेको छ।
बीमा कम्पनीमा पनि प्रभाव पर्ने सम्भावना
जलविद्युत आयोजनामा भएको ठूलो क्षतिको प्रभाव गैरजीवन बीमा कम्पनीमा पनि पर्न सक्छ। मान्डु हाइड्रोपावरमा भएको करिब ९८ करोड रुपैयाँको क्षतिमा करिब ५८ करोड रुपैयाँ बराबरको बीमा रकम प्राप्त भएको थियो। त्यस्तै, अपर हेवा खोला हाइड्रोपावरमा करिब २५ करोड रुपैयाँको क्षतिमा करिब १० करोड रुपैयाँ बीमा रकम प्राप्त भएको उदाहरण छ।
तर यस्तो जोखिमको सम्पूर्ण भार एउटै बीमा कम्पनीले मात्र बेहोर्नु पर्दैन। जलविद्युत आयोजनाको बीमा गर्ने कम्पनीहरूले पुनर्बीमा पनि गराएका हुन्छन्। पुनर्बीमा कम्पनीमार्फत जोखिम बाँडिने भएकाले ठूलो क्षतिको सम्पूर्ण दायित्व प्रत्यक्ष रूपमा एउटै बीमा कम्पनीमा जाने हुँदैन।
त्यसैले रसुवाको बाढीपछि जलविद्युत कम्पनीसँगै गैरजीवन बीमा कम्पनीको वित्तीय प्रभावलाई पनि लगानीकर्ताले नजिकबाट हेर्नुपर्ने हुन्छ।
कमजोर बजारमा बाढीको थप ‘प्यानिक ट्रिगर’
बाढी आउनुअघि नै सेयर बजारमा गिरावटको अवस्था थियो। यहीबीच आएको विनाशकारी बाढीले लगानीकर्ताको मनोविज्ञानमा थप नकारात्मक प्रभाव पारेको देखिन्छ।
बाढीपछि नेप्से परिसूचक इन्ट्राडेमा २५१८ अंकसम्म झरेको थियो। पछि बजार केही सम्हालिँदै करिब २५७० अंकको आसपास बन्द भएको थियो।
यसकारण बाढीलाई बजारको गिरावटको एकमात्र कारणभन्दा पनि पहिल्यै कमजोर अवस्थामा रहेको बजारमा थपिएको ‘प्यानिक ट्रिगर’का रूपमा हेर्न सकिन्छ। ‘अब बजार अझै तल जान्छ’ भन्ने मनोविज्ञान बढ्दा बिक्री चाप थपिएको देखिन्छ।
अब हाइड्रोपावर सेयरको भविष्य के होला?
बाढीबाट प्रभावित जलविद्युत कम्पनीको सेयर मूल्यमा आएको अहिलेको गिरावटलाई तत्काल देखिएको क्षतिको आधारमा मात्र मूल्यांकन गर्नु पर्याप्त नहुन सक्छ।
कम्पनीको वास्तविक क्षति कति हो, बीमाबाट कति रकम प्राप्त हुन्छ, पुनर्निर्माणमा कति खर्च लाग्छ, बैंक ऋणको अवस्था कस्तो हुन्छ र आयोजना पुनः सञ्चालन हुन कति समय लाग्छ भन्ने विषयले आगामी सेयर मूल्यमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ।
विशेषगरी रसुवागढी, चिलिमे र सान्जेनजस्ता कम्पनीमा नेपाल विद्युत प्राधिकरणलगायत सरकारी पक्षको लगानी रहेकाले पुनर्निर्माण र पुनः सञ्चालनको प्रक्रियामा संस्थागत सहयोग महत्वपूर्ण हुन सक्छ।
लगानीकर्ताले कम्पनीको नाम वा विगतको सेयर मूल्य मात्र हेरेर निर्णय गर्नुको सट्टा क्षतिको वास्तविक मूल्यांकन, बीमा दाबी, पुनर्निर्माण योजना, ऋण दायित्व, उत्पादन पुनः सुरु हुने सम्भावित समय र कम्पनीको वित्तीय अवस्था हेर्नुपर्ने हुन्छ।
अन्ततः अहिलेको गिरावट स्थायी हुन्छ वा सेयर मूल्य पुनः सुधार हुन्छ भन्ने कुरा प्रभावित आयोजनाको भौतिक पुनर्निर्माण र कम्पनी व्यवस्थापनले देखाउने परिणाममा निर्भर रहनेछ।
प्रतिकृया