नेपालका विभिन्न क्षेत्रमा पछिल्लो समय भारीदेखि अति भारी वर्षा भइरहेको छ। जल तथा मौसम विज्ञान विभागका अनुसार केही वर्षा मापन केन्द्रमा खतराको तहसम्म वर्षा भएको छ। पाल्पाको अर्चलेमा पछिल्लो २४ घण्टामा २६७.४ मिलिमिटर वर्षा रेकर्ड भएको छ।
यस्तै, काभ्रेपलाञ्चोकको रोशी खोलामा पनौती क्षेत्रमा नदीको सतह खतराको तहभन्दा माथि पुगेको छ। त्यहाँ पानीको सतह करिब ४.६५ मिटर पुगेको उल्लेख गरिएको छ। अन्य केही नदी तथा खोलामा पनि चेतावनीको तहमा बाढी देखिएको छ।
मौसम पूर्वानुमानअनुसार आगामी केही दिन विभिन्न क्षेत्रमा भारी वर्षाको सम्भावना रहेकाले बाढी, पहिरो र डुबानको जोखिम कायमै रहने देखिएको छ। यस्तो अवस्थामा जलविद्युत् आयोजनाको पूर्वाधार र सञ्चालनमा पर्न सक्ने प्रभावबारे चासो बढेको छ।
वर्षाको मिलिमिटरले के जनाउँछ?
वर्षाको जोखिम बुझ्दा कुल वर्षा कति भयो भन्ने मात्र होइन, कति समयमा कति पानी पर्यो भन्ने कुरा पनि महत्वपूर्ण हुन्छ।
एक घण्टामा १० देखि ५० मिलिमिटरसम्म वर्षा हुँदा त्यसलाई मध्यम वर्षाको तहमा राखिन्छ। ५० देखि ६० मिलिमिटर भारी वर्षा र ६० मिलिमिटरभन्दा बढी वर्षा हुँदा चेतावनीको तहमा पुग्ने उल्लेख गरिएको छ।
एक घण्टामा ६० मिलिमिटर वर्षा हुनु भनेको एक वर्गमिटर क्षेत्रमा करिब ६० लिटर पानी पर्नु हो। छोटो समयमा ठूलो मात्रामा पानी पर्दा नदी तथा खोलामा पानीको बहाव तीव्र रूपमा बढ्न सक्छ।
त्यस्तै, २४ घण्टामा १०० देखि २०० मिलिमिटरसम्म वर्षालाई धेरै भारी र २०० मिलिमिटरभन्दा बढीलाई अत्यन्त भारी वर्षाका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।
तर २४ घण्टाको कुल वर्षा मात्रै हेरेर जोखिम निर्धारण गर्न मिल्दैन। एउटै मात्राको पानी लामो समय लगाएर पर्नु र केही घण्टामै पर्नुबीच प्रभाव फरक हुन्छ। छोटो समयमा ठूलो वर्षा हुँदा बाढी र पहिरोको जोखिम अझ बढ्न सक्छ।
२०८१ को बाढीमा हाइड्रोपावरमा के भएको थियो?
नेपालमा करिब दुई वर्षअघि असोज १०, ११ र १२ गते ठूलो वर्षा र बाढी आएको थियो। त्यस क्रममा ७४ वटा वर्षा मापन केन्द्रमा २४ घण्टामा २०० मिलिमिटरभन्दा बढी वर्षा रेकर्ड भएको थियो।
काठमाडौंमा मात्रै २४ घण्टामा २३९.७ मिलिमिटर वर्षा रेकर्ड भएको थियो। उक्त घटनामा ठूलो जनधनको क्षति भएको थियो। गृह मन्त्रालयको तथ्यांकअनुसार २२४ जनाको मृत्यु, १५८ जना घाइते र २४ जना बेपत्ता भएका थिए।
त्यस समयमा प्रारम्भिक तथ्यांकअनुसार ११ वटा जलविद्युत् आयोजनामा क्षति पुगेको थियो भने सडक पूर्वाधारमा पनि ठूलो क्षति भएको थियो। विस्तृत विवरणमा करिब २० वटा जलविद्युत् आयोजनामा क्षति पुगेको उल्लेख गरिएको छ।
क्षति पुगेका आयोजनामध्ये कोशी नदी बेसिनका नौ, गण्डकी बेसिनका सात र बागमती बेसिनका तीन आयोजना प्रभावित भएका थिए।
माण्डु हाइड्रोपावरको पावरहाउस डुबानमा पर्नुका साथै ड्याम र सुरुङमा समेत क्षति पुगेको थियो। उक्त आयोजनामा करिब १ अर्ब रुपैयाँ बराबरको क्षति भएको उल्लेख गरिएको थियो। अपर तामाकोशी आयोजनामा पनि बाढी तथा पहिरोका कारण क्षति पुगेको थियो।
माण्डु हाइड्रोपावर, अपर तामाकोशी, साहस ऊर्जा, खानीखोला हाइड्रोपावरलगायतका आयोजना पनि प्रभावित भएका थिए।
यसपटक कुन नदी बेसिन बढी जोखिममा?
नेपालमा कोशी, कर्णाली, गण्डकी, महाकाली, बबई, पश्चिम राप्ती, बागमती, कमला, कन्काई र मेचीलगायत प्रमुख नदी बेसिन छन्।
पछिल्लो अवस्थालाई हेर्दा गण्डकी–नारायणी क्षेत्र उच्च चासोको क्षेत्रमा देखिएको छ। पश्चिम राप्ती, कर्णाली र महाकाली क्षेत्रमा पनि वर्षा बढ्दै जाने प्रक्षेपणका कारण जोखिममा ध्यान दिनुपर्ने अवस्था छ।
गण्डकी प्रदेशका लमजुङ, म्याग्दी, कास्की, गोरखा, तनहुँ, स्याङ्जा, पर्वत, मनाङ, मुस्ताङ र बागलुङलगायत क्षेत्रमा भारीदेखि अत्यन्त भारी वर्षाको सम्भावना रहेको उल्लेख गरिएको छ।
यसका कारण बाढी र पहिरोसँगै यी क्षेत्रमा रहेका जलविद्युत् आयोजनाको पूर्वाधारमा पनि जोखिम बढ्न सक्छ।
सूचीकृत हाइड्रोपावर कुन बेसिनमा छन्?
नेपालको सेयर बजारमा सूचीकृत जलविद्युत् कम्पनीमध्ये ठूलो संख्या कोशी र गण्डकी नदी बेसिनमा रहेका छन्।
उपलब्ध वर्गीकरणअनुसार करिब ४८ वटा सूचीकृत हाइड्रोपावर कोशी बेसिनमा र करिब ४१ वटा गण्डकी बेसिनमा रहेका छन्।
तर कुनै आयोजना कुन नदी बेसिनमा पर्छ भन्ने आधारमा मात्रै त्यसमा क्षति हुन्छ वा हुँदैन भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। एउटै बेसिनभित्र पनि आयोजनाको भौगोलिक अवस्था, नदीको बहाव, पावरहाउसको स्थान, बाँध तथा सुरुङको अवस्था र स्थानीय वर्षाको मात्रा फरक हुन सक्छ।
यसपटक क्षति कम हुने अपेक्षा
२०८१ को घटनापछि जलविद्युत् आयोजनाहरूले पूर्वतयारीमा थप ध्यान दिएका कारण यसपटक क्षति कम हुन सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।
आयोजना सञ्चालक तथा जलविद्युत् क्षेत्रका प्रतिनिधिहरूले विगतको घटनाबाट सिक्दै जोखिम न्यूनीकरण र पूर्वतयारीमा ध्यान दिइरहेको बताएका छन्।
यद्यपि प्राकृतिक विपद्का कारण हुने सम्भावित क्षतिलाई पूर्ण रूपमा रोक्न सकिन्छ भन्ने निश्चित हुँदैन। त्यसैले वर्षा, नदीको बहाव र आयोजनाको अवस्थालाई निरन्तर निगरानीमा राख्नु महत्वपूर्ण हुन्छ।
सेयर बजारमा कस्तो प्रभाव पर्न सक्छ?
बाढी तथा पहिरोका कारण कुनै जलविद्युत् आयोजनामा प्रत्यक्ष क्षति पुगेमा त्यसको सञ्चालन, विद्युत् उत्पादन, आम्दानी तथा मर्मत खर्चमा असर पर्न सक्छ। यसको प्रभाव सम्बन्धित कम्पनीको वित्तीय अवस्थामा देखिन सक्छ।
तर विगतमा क्षति पुगेका कम्पनीको सेयर मूल्यमा जस्तो प्रतिक्रिया आएको थियो, यसपटक पनि ठ्याक्कै त्यही प्रतिक्रिया आउँछ भन्ने निश्चित छैन। सेयर बजारले कम्पनीसम्बन्धी सूचना, वित्तीय अवस्था, लगानीकर्ताको अपेक्षा र समग्र बजार अवस्थाअनुसार फरक प्रतिक्रिया दिन सक्छ।
त्यसैले विगतको बाढी र त्यसबाट भएको क्षतिको तथ्यांकले सम्भावित प्रभाव बुझ्न आधार दिन सक्छ। तर त्यसलाई भविष्यमा कुनै निश्चित हाइड्रोपावरको सेयर मूल्य बढ्ने वा घट्ने संकेतका रूपमा लिन भने मिल्दैन।
प्रतिकृया